Adakah niqab budaya Arab semata-mata?

Dakwaan bahawa niqab semata-mata budaya Arab yang tidak pernah dibawa masuk ke Tanah Melayu cukup lazim di Malaysia sehingga wajar dijawab secara langsung, ia pernah dikemukakan oleh tokoh yang dihormati, termasuk Dr. Abdul Halim el-Muhammady, tokoh pejuang mazhab Syafii di Malaysia, yang menyatakan bahawa ulama tempatan "tidak membawa balik budaya Arab dalam berpakaian tetapi melahirkan bentuk pakaian Islam yang bercorak budaya Melayu seperti baju Melayu misalnya dan tidak memakai purdah untuk wanita."

Dakwaan ini perlu dinilai semula berdasarkan bukti sejarah. Purdah memang tidak menjadi amalan wanita tempatan secara umum. Namun terdapat sejumlah bukti menunjukkan wanita Melayu ada mengamalkan budaya berkelubung menutup muka, walaupun tidak secara kekal atau melekat di muka seperti niqab, dan hanya ketika berhampiran lelaki asing.

Bukti dalam kamus dan sastera

Frank A. Swettenham, dalam kamus Melayu-Inggeris yang diterbitkan pada awal dekad terakhir abad ke-19, mentakrifkan "kain tudung kepala" sebagai sehelai selendang yang dililit sekeliling kepala dan muka, sebahagiannya menutup bahagian muka.

R. J. Wilkinson, dalam kamus Melayu-Inggeris awal abad ke-20, mentakrifkan "kelumbung" sebagai menutup muka atau kepala dengan kain.

Ahmad Rasyid Talu, sasterawan Melayu berfahaman Kaum Muda, menggambarkan sebahagian wanita Melayu yang berkelumbung menutup muka dalam novel-novelnya yang diterbitkan pada 1927 dan 1929. Novel merupakan gambaran sosial, bukan laporan statistik, tetapi gambaran itu sendiri mempunyai nilai sebagai petunjuk.

Kamus Dewan pula memuatkan ayat contoh: "Bibah sedang duduk berkelubung dan hanya nampak matanya sahaja."

Sebuah akhbar, Pemimpin Malayu (1933), turut merungut dalam bentuk syair bahawa seorang wanita yang "bernilai 100" akan menyusut nilainya apabila mendedahkan mukanya — bukti melalui komentar sosial, bukan laporan peristiwa.

Sharifah Azah Mohammad Alsagoff, budayawan Melayu, menjelaskan kain kelubung sebagai sehelai lagi kain sarung untuk menudung kepala dan melindungi wajah daripada tenungan orang apabila keluar berjalan.

Bukti daripada karya agama

Menutup muka wajib mengikut satu pendapat yang masyhur dalam mazhab Shāfiʿī, iaitu mazhab umat Islam di Tanah Melayu. Hal ini dinyatakan dalam beberapa karya agama berbahasa Melayu yang menjadi rujukan ketika itu, antaranya Naẓm Tanbīh al-Kuslā terbitan 1925 M oleh Syeikh Aḥmad b. Hj. ʿAbd al-Raʾūf, Mufti Melaka yang pertama.

Menariknya, penentangan turut menjadi bukti. Kitab Alam Perempuan karya Syed Sheikh bin Ahmad al-Hadi yang diterbitkan pada 1930 M mengandungi satu bab khusus menolak amalan berkelumbung seluruh tubuh termasuk muka. Penolakan sedemikian menunjukkan amalan itu memang wujud untuk ditolak.

Perbezaan penting

Bukti-bukti ini tidak menafikan bahawa niqab di Malaysia dipopularkan kemudiannya oleh gerakan al-Arqam pada era 80-an, sehingga pemakaian niqab dikaitkan dengan mereka. Budaya menutup muka yang diamalkan sebelumnya sangat berbeza.

Bagi sesetengah atau kebanyakan wanita, amalan itu tidak dilakukan atas dasar menutup muka disyariatkan, tetapi kerana sifat pemalu perempuan Melayu dan sebagai amalan budaya.

Keadaan juga berbeza mengikut negeri. Di Kelantan pada akhir kurun ke-19 dan awal ke-20, wanita berkelubung secara longgar sehingga bukan sahaja muka, malah kepala, bahu, dan atas dada pun biasa dibiarkan terdedah — seperti yang dicatatkan oleh Hugh Clifford dan Walter Armstrong Graham. Namun Clifford sendiri menyatakan orang Melayu Kelantan berpakaian secara berbeza daripada orang Melayu di negeri-negeri lain, jadi keadaan itu tidak boleh diumumkan kepada seluruh Tanah Melayu.

Nota tentang perkataan "purdah"

Sebahagian pihak memanggil purdah sebagai "furdah", kononnya sebutan asal perkataan itu, dan etimologi yang tersilap ini kadangkala dijadikan sokongan kepada dakwaan import-Arab tadi, menjadikan pembetulannya lebih daripada sekadar hal ejaan. Asal usul yang sebenarnya dicatatkan ialah burdah dalam bahasa Arab, atau pardah dalam bahasa Parsi, Hindi, dan Urdu — sejenis kain lebar, dipanggil kisāʾ (selimut), yang dipakai seperti kelubung. (Di luar buku ini, etimologi piawai hanya menyokong asal usul Parsi.) Tiada satu pun daripadanya "furdah".