Penutup muka dalam sejarah Jepun dan Korea: tradisi berasingan, sempadan yang serupa

Wanita di Jepun dan Korea pada zaman pramoden kadangkala menutup muka ketika bermusafir atau berada di khalayak ramai. Amalan ini lahir daripada adat tempatan yang berkait dengan kesopanan, kelas sosial dan pemisahan jantina, bukannya daripada hukum Islam. Bentuk, makna dan sejarahnya juga berbeza daripada niqab.

Jepun: topi, kain dan tabir

Di Jepun, penutup muka wanita mengambil beberapa bentuk sejak zaman Heian hingga zaman Kamakura. Dalam keadaan tertentu, wanita tidak tampil dengan muka terbuka ketika berada di luar. Mereka antaranya memakai ichimegasa, sejenis topi bertepi lebar dan dalam, atau kazuki, kain yang diletakkan di atas kepala lalu ditarik ke hadapan untuk menutupi muka. Wanita istana pula boleh berada di sebalik bidai atau tabir, ataupun melindungi wajah dengan kipas dan lengan baju yang panjang daripada memperlihatkan muka secara langsung.

Beberapa jenis penutup kepala yang muncul kemudian masih kekal hingga hari ini. Antaranya ialah watabōshi, penutup kapas leper yang pada asalnya digunakan untuk memberikan kehangatan pada musim sejuk sebelum turut berfungsi sebagai pelindung daripada debu, serta tsunokakushi, yang berkembang daripada penutup kepala yang digunakan wanita golongan atasan dan samurai. Kedua-duanya kini hanya dipakai sebagai penutup kepala pengantin dalam upacara perkahwinan, bukan sebagai pakaian harian.

Namun, amalan ini tidak pernah menjadi satu peraturan yang seragam. Penggunaannya berubah mengikut zaman, kedudukan sosial, tempat dan keadaan.

Korea: sseugaechima, jang-ot dan myeonsa

Pada zaman Joseon, wanita Korea menggunakan beberapa bentuk sseugae, istilah umum bagi penutup kepala dan muka. Antaranya ialah jang-ot, sejenis kot luar yang turut digunakan sebagai penutup kepala dan muka, serta sseugaechima, penutup menyerupai selendang yang dililit di atas kepala dan bahu.

Di bawah adat Konfusianisme naeoe, yang menekankan pemisahan antara lelaki dengan wanita, wanita daripada pelbagai lapisan sosial menutup muka ketika melakukan perjalanan jauh di luar rumah, terutama selepas hari gelap. Wanita golongan atasan yang bermusafir pada waktu siang pula lebih kerap menggunakan tandu sebagai alternatif.

Myeonsa, penutup daripada sutera halus yang menjulur dari kepala ke bahagian bawah tubuh, kadangkala digambarkan sebagai pakaian musafir harian. Namun, rekod sejarah menunjukkan fungsi yang lebih khusus. Ia terutama digunakan dalam konteks formal dan seremonial, dan dibezakan daripada neoul yang digunakan ketika menunggang kuda. Versi yang digunakan di istana dan dalam kalangan orang awam pula berbeza dari segi bahan dan hiasan mengikut kedudukan sosial pemakainya.

Mengapa adat ini berubah

Amalan menutup muka di Korea merosot dengan ketara pada awal abad ke-20. Sekolah Perempuan Baehwa mula menggantikan penutup muka dengan payung hitam sekitar 1911. Peralihan itu berlaku secara beransur-ansur sebelum penggunaan penutup tersebut akhirnya ditinggalkan sepenuhnya dalam kalangan pelajar. Payung matahari kemudiannya mengambil tempat sebagai aksesori harian ketika berada di luar rumah.

Perubahan ini tidak berlaku secara sekata. Komuniti luar bandar dan golongan konservatif terus mempertahankan amalan lama hingga jauh ke dalam dekad 1920-an dan 1930-an. Di sesetengah kawasan luar bandar, amalan menutup muka masih berterusan sehingga 1950-an, walaupun ia sebahagian besarnya telah lenyap dari kawasan bandar menjelang 1930-an.

Di Jepun, sebahagian penutup kepala yang masih bertahan melalui perubahan yang berbeza. Daripada hilang sama sekali, penggunaannya mengecil kepada fungsi seremonial dan kini hanya kekal sebagai sebahagian daripada pakaian pengantin.

Perbandingan yang ada batasnya

Ada perbandingan yang boleh dibuat. Masyarakat yang jauh di luar dunia Muslim juga pernah membentuk adat yang mengawal sejauh mana wajah wanita boleh dilihat di khalayak ramai. Perkara yang serupa juga dapat ditemukan di tanah Arab pra-Islam. Namun, perbandingan ini mempunyai batas yang jelas.

Kazuki dari Jepun, jang-ot dari Korea zaman Joseon dan niqab masing-masing lahir daripada sejarah agama, undang-undang dan sosial yang berbeza. Sebab penggunaannya juga berbeza, begitu juga norma yang mengawalnya. Persamaan pada rupa luaran tidak membuktikan asal-usul yang sama, doktrin yang sama atau makna yang serupa.

Sumber. National Diet Library of Japan — sejarah budaya pengantin · Kotobank — kaburimono (penutup kepala) · Korean Culture Portal — sseugaechima · National Institute of Korean History — penutup muka wanita dan naeo-oe · Academy of Korean Studies — myeonsa